کلیه یکی از اندام‌های درونی بدن انسان و برخی دیگر از جانداران است. کار اصلی کلیه تصفیه خون از مواد زائد و دفع متابولیت‌های بدن می‌باشد. جالب است بدانید انسان می تواند با ۲۰% کلیه هایش زندگی نسبتا سالمی داشته باشد. در بدن هر انسان سالم دو عدد کلیه وجود دارد که در سطح پشتی شکم، طرفین ستون مهره‌ها قرار گرفته‌اند. قسمت فوقانی کلیه‌ها تا دنده‌ی ۱۲ و قسمت تحتانی آن تا سومین مهره‌ی کمری امتداد دارد.

 

محل قرارگیری و اندازه کلیه‌ها:

کلیه راست به علت قرارگیری کبد کمی پایین تر از کلیه سمت چپ می باشد. اندازه کلیه‌ها معادل مشت بسته هر فرد می باشد. وزن تقریبی آنها در مردان ۱۲۵ الی ۱۷۰ گرم و در زنان ۱۱۵ الی ۱۵۵ گرم است.

 ضخامت کلیه‌ها : حدود ۲٫۵ الی ۳ سانتی‌متر

 طول کلیه‌ها: ۱۱ الی ۱۲ سانتی‌متر

عرض کلیه‌ها:  ۵ الی ۵٫۷ سانتی‌متر

 

 

آناتومی و ساختار کلیه‌ها :

برش طولی کلیه‌ها به شکل زیر است.

برش طولی کلیه انسان

کپسول کلیه

کپسول کلیه پرده ای شفاف از جنس بافت پیوندی رشته ای است که دور هر کلیه قرار گرفته است و آن ها را نفوذ میکروب ها حفظ می کند.

بخش قشری کلیه

به قسمتی از کلیه که بین کپسول و بخش مرکزی کلیه قرار گرفته است، بخش قشری کلیه می گویند. در این بخش نفرون ها قرار گرفته اند.

بخش مرکزی کلیه

بخش مرکزی کلیه نمایی هرمی شکل دارد که قاعده هر هرم به سمت بخش قشری قرار گرفته است و راس آن به سمت لگنچه می باشد(شکل زیر). در بین دو هرم انشعاباتی از بخش قشری قرار دارند که ستون های کلیه نامیده می‌شوند.

لگنچه

بعد از قسمت مرکزی کلیه بخشی قیفی شکل به نام لگنچه قرار دارد که ادرار تولید شده را در خود جمع کرده تا از راه میزنای به مثانه منتقل کند.

کلیه انسان

نفرون کلیه

به ساختار عملکردی کلیه‌ها نفرون می گویند. هر کلیه از حدود ۱ میلیون نفرون تشکیل شده است و وظیفه تولید ادرار است. هر نفرون از ۴ بخش تشکیل شده است :

  1. کپسول بومن
  2. لوله‌ی پیچیده نزدیک
  3. قوس هنله
  4. لوله‌ی پیچیده دور

اعمال و وظایف کلیه انسان

کپسول بومن

  • بخش ابتدایی هر نفرون است.
  • ظاهری قیف مانند دارد.
  • در بخش قشری کلیه قرار گرفته است.
  • درون آن شبکه مویرگی گلومرول وجود دارد.
  • عمل تراوش ادرار را انجام می دهد.

سرخرگ کلیوی خون حاوی اکسیژن، نیتروژن و مواد غذایی را از طریق ناف کلیه وارد می کند. این خون توسط سرخرگ ستون های کلیوی وارد بخش قشری شده و از طریق سرخرگ آوران به شبکه مویرگی گلومرول در کپسول بومن می رسد. کپسول بومن با فرآیند تراوش مواد موجود در خون را فیلتر می کند. در کپسول بومن هیچ انتخابی بر روی مواد مفید یا دفعی صورت نمی گیرد و مولکول ها تنها بر اساس اندازه اجازه ورود به کپسول بومن را پیدا می کنند.

لوله پیچیده نزدیک

  • در بخش قشری کلیه قرار دارد.
  • دارای شبکه دوم مویرگی است که از ادامه شبکه مویرگی گلومرول منشاء می گیرد.

قوس هنله

  • U شکل است.
  • در بخش قشری و هرم های بخش مرکزی قرار گرفته اند.
  • دارای شبکه دوم مویرگی است.

لوله پیچیده دور

  • در بخش قشری کلیه قرار دارد.
  • از طریق یک لوله رابط به مجرای جمع کننده ادرار ختم می شود.
  • دارای شبکه دوم مویرگی است.

مجرای جمع کننده ادرار:

انتهای هر نفرون به مجرای جمع کننده ادرار می رسد که بین چند نفرون مشترک است. این مجرا ادرار ساخته شده در نفرون ها را به لگنچه می رساند تا در نهایت توسط دو میزنای کلیه ها را ترک و به مثانه برود. علاوه بر این لوله جمع کننده ادرار در بازجذب غیرفعال آب و اوره نیز نقش دارد. شکل زیر تراوش و بازجذب مواد را در قسمت های مختلف نفرون نشان می دهد.

اعمال و وظایف کلیه انسان
اعمال و وظایف کلیه‌ی انسان

وظایف مهم کلیه‌ها

 

 

دفع محصولات زائد متابولیک، مواد شیمیایی خارجی، داروها و متابولیت‌های هورمون‌ها

دفع محصولات زائد متابولیسم ، اوره ، کراتینین ، اسیداوریک ، محصولات نهایی تجزیه هموگلوبین و متابولیت‌هایهورمون‌های مختلف از این دسته مواد می‌باشند.

 

تنظیم تعادل آب و الکترولیت‌ها

لازمه برقراری هومئوستازی این است که دفع آب و الکترولیت‌ها دقیقاً مطابق با دریافت آن‌ها باشد.

 

تنظیم فشار شریانی

کلیه‌ها با دفع مقادیر متغیر سدیم و آب، نقش بارز در تنظیم بلندمدت فشار شریانی دارند. علاوه بر آن‌ها، با ترشح هورمون‌ها یا مواد مؤثر بر عروق مثل رنین در تنظیم کوتاه‌مدت فشار شریانی نیز نقش دارند. رنین باعث ساخت محصولات مؤثر بر عروق به مانند آنژیوتانسین۲ می‌شود.

 

تنظیم تعادل اسید و باز

کلیه‌ها با دفع اسیدها و تنظیم ذخایر بازی مایعات بدن، تعادل اسید و باز را با همکاری ریه‌ها تنظیم می‌کنند به این صورت که با خوردن مواد خوراکی که pH خون را پایین برده و به سمت اسیدی شدن می‌برند، کلیه‌ها میزان دفع یون‌های +H را افزایش می‌دهند؛ از طرفی در صورت مصرف غذاهایی که pH خون را افزایش داده و به سمت بازی (قلیایی) شدن می‌برد، کلیه‌ها میزان دفع یون -HCO3 یا همان یون بی کربنات را از طریق ادرار افزایش می‌دهند.

 

 

تنظیم تولید گویچه‌های سرخ

کلیه‌ها اریتروپویتین ترشح می‌کنند که تولید گویچه‌های سرخ از سلول‌های بنیادی خون‌ساز در مغزاستخوان را تحریک می‌کنند. تقریباً تمام اریتروپویتین که در افراد سالم به خون ترشح می‌شوند، از کلیه‌ها است. اما ترشح بخشی از اریتروپویتین به خون را کبد بر عهده دارد.

کلیه انسان

تولید ویتامین دی

کلیه‌ها با هیدروکسیلاسیون ویتامین دی، شکل فعال ویتامین را تولید می‌کنند.

 

ساخت گلوکز

کلیه‌ها در گرسنگی طولانی‌مدت از اسیدهای آمینه و سایر پیش‌سازها، گلوکز می‌سازد، این روند گلوکونئوژنز نام دارد.

 

چگونگی انجام کار کلیه‌ها

 

۱- خون از طریق سرخرگ از قلب به کلیه وارد می‌شود.

۲- خون با گذشتن از میلیون‌ها صافی کوچک ( گلومرول‌ها )، تمیز می‌شود.

۳- مواد دفعی از طریق میزنای (حالب) عبور کرده و به عنوان ادرار در مثانه جمع می‌گردد.

۴- خون تصفیه شده از طریق سیاهرگ‌ها به جریان خون بر می‌گردد.

۵- هنگامی که مثانه پر از ادرار می‌شود از طریق پیشابراه (میزراه) ادرار از بدن خارج می‌شود.

کلیه‌ها هر ۲۴ ساعت جمعاً حدود ۲۰۰ لیتر از مایعات بدن را تصفیه و به جریان خون بازمی‌گردانند. حدود ۲ لیتر مایع به صورت ادرار از بدن دفع می‌شود در حالی که باقی‌مانده یعنی حدود ۹۸ لیتر به بدن بازمی‌گردد. ادرار دفع شده تقریباً ظرف مدت ۱ تا ۸ ساعت در مثانه ذخیره شده است.

دیدگاهتان را بنویسید

لطفاً دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید